Tiyuhing ulupong

ulupong pala ang tiyuhin ng isang babae

na tumuklaw sa puri ng nasabing binibini

karumal-dumal ang balitang ito't insidente

niluray, pinaslang ang gagradweyt na estudyante

sa likod ng iskul, ang bangkay niya'y natagpuan

tiyuhin niya'y isa sa gumahasa't pumaslang

mabuti't nasumbong pa sa liham ang kaganapan

sa liham sa ina'y sumabog ang katotohanan

tiyuhin niya't apat pa nitong kasama'y suspek

mga walang budhing pwersahan siyang itinalik

pinagpasasaan ng mga walang awang lintik

ngunit sa huli, pati mata niya'y itinirik

salamat sa liham na nagbulgar sa krimen nila

na di napadala ng dilag sa mahal na ina

hustisya sa ginahasa't pinaslang na dalaga!

bulukin sa piitan ang nagmalupit sa kanya

- gregbituinjr.

* ang tula'y binatay sa headline sa pahayagang Bulgar, Agosto 13, 2019, na may pamagat na "Graduating student ni-rape ng 5, pinatay sa likod ng iskul" at may maliit na dugtong na "Nakagawa ng sulat, uncle itinuro"

Para sa mga inakay

patuloy ang lawin sa paglipad sa kalawakan
at nag-aabang ng madadagit sa kaparangan
bunsod ba iyon ng nadarama n'yang kagutuman?
o marahil iyon kasi ang kanyang kalikasan?

nakatingala yaong inahin sa kalangitan
magsungit kaya ang panahon, babagyo, uulan?
o baka kasi may lawing dapat silang iwasan?
upang kanyang mga inakay ay maprotektahan

pinaaalpas ng nag-aalaga ang inahin
upang ito'y makahanap naman ng makakain
para sa mga inakay nitong aalagain
nasa isip lagi'y anak nang ito'y di gutumin

tulad ng tao, may pamilya rin ang mga hayop
at sa pagbuo nito, bawat isa'y kinukupkop
ng ama o inang sa iba'y di nagpapasakop
titiyaking may sabaw nang anak ay makahigop

- gregbituinjr.

Pagpupugay kay Ka Fidel Castro

PAGPUPUGAY KAY KA FIDEL CASTRO

(Agosto 13, 1926 - Nobyembre 25, 2016)

O, Ka Fidel, tagumpay n'yo'y tunay na inspirasyon

sa tulad naming naghahangad din ng rebolusyon

naipanalo n'yo'y kasaysayan na ng kahapon

na mapaghahalawan ng mabuting aral ngayon

nabigo man kayo sa pagsalakay sa Moncada

iyon na ang senyales upang mamulat ang masa

dinakip kayo't kinulong ng rehimeng Batista

lumaya dahil sa matagumpay mong pagdepensa

di nagtagumpay ang U.S. sa anumang blokeyo

kahit limang dekadang blokeyo'y nabuhay kayo!

Cuba'y di napayuko ng mga Amerikano

ang Cuba'y matatag sa harap ng kalaban nito!

di natibag ng Kano ang pamumuno ni Fidel

sa higit limang dekada, ang Cuba'y di napigil

sosyalistang sistema'y patuloy, di tumitigil

taas-kamaong pagpupugay kay kasamang Fidel

- gregbituinjr.

* kinatha ang tula sa panayam-talakayan na "Celebrating Moncada, Remembering Fidel" ng Philippines-Cuba Cultural and Friendship Association (PhilCuba), Agosto 13, 2019, na ginanap sa LEARN Workers House, Delgado St., Quezon City

Bukrebyu - Banaag at Sikat ni Lope K. Santos

Bukrebyu: BANAAG AT SIKAT ni Lope K. Santos

Maikling sanaysay ni Greg Bituin Jr.

Nabili ko nitong Hulyo 26, 2019 ng hapon ang aklat na "Banaag at Sikat" ni Ka Lope K. Santos sa Popular Bookstore sa halagang P295.00. Ito ang ikalawa kong pagbili ng aklat na ito, pagkat naiwala ko o marahil ay nasa hiraman, na di ko na matandaan, ang una kong aklat na nabili ko noong Hulyo 4, 2008, sa halagang P250.00. (Natatandaan ko ang petsang iyon pagkat naisalaysay ko na ito sa isa pang artikulo.)

Ang Banaag at Sikat ang kauna-unahang nobelang sosyalista sa ating bansa. Isinulat niya ito ng serye sa pahayagang Muling Pagsilang noong 1904-05 at nalathala naman bilang ganap na aklat noong 1906. Ayon kay LKS, "Ang unang pagkalimbag nitong Banaag at Sikat ay noong 1906. May dalawang taong sinulat ko araw-araw at inilathala sa pahayagang Muling Pagsilang, at nang matipon na at mabuo, ay ibinigay ko sa imprenta McCullough, at doon nga ginawa ang paglilimbag."

Binubuo ng 588 pahina ang kabuuan ng aklat, at 547 pahina nito ay ang buong nobela. May siyam na pahinang pagsusuri sa nobela si Efren R. Abueg, kilalang nobelista rin at bahagi ng grupong Agos sa Disyerto. Pitong pahina ang inialay naman bilang paunang salita sa paraang Paunawa ang sinulat ni G. Macario Adriatico na may petsang Disyembre 1906. Sa huling bahagi ng aklat ay nakapagsulat ng sanaysay si LKS na may petsang Abril 1959, sa gulang na 80 taon.

Nais kong sipiin ang isang talata sa Banaag at Sikat, p. 42:

-- Hindi po ako -- anya -- ang una-una lamang nakapagsabi ng ganyan, kundi ang pantas na si Goethe, nang isulat niya ang sagutan ng isang maestro at isang alumno, tungkol sa buong pinagmulan at kasaysayan ng yaman o pag-aari.

Itinanong daw ng NAGTUTURO: -- "Turan mo, saan galing ang kayamanan ng iyong ama?" -- "Sa ama po ng aking ama," itinugon daw naman ng NAG-AARAL. -- At ang sa ama ng iyong ama?" -- "Sa ama ng ama ng aking ama." -- "At sa ama ng ama ng iyong ama?" -- "Ninakaw po."...

* Unang nalathala sa pahayagang Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), p. 15, isyu ng Agosto 1-15, 2019

Upos ng yosi'y gawing yosibrik

Kaya mo bang mag-ipon ng mga upos ng yosi?
Kahit di ka nagyoyosi, nais mo lang magsilbi.
Tapon dito, tapos doon kasi ang nangyayari
hanggang sa upos ay maglipana sa tabi-tabi.

Nagyoyosi'y  dapat organisadong nagtatapon
ng hinitit nilang yosi upang ito'y matipon.
Upos ng yosi'y mga basurang dapat mabaon
sa lupa, marahil kalutasang ito ang tugon.

Ang upos ay di dapat palutang-lutang sa dagat.
Gawin itong yosibrik nang tao'y ating mamulat
kaysa naman basurang upos ay pakalat-kalat.
Tayo'y mag-yosibrik, gawain mang ito'y kaybigat.

Sa boteng plastik, mga upos ng yosi'y isiksik
hanggang sa tumigas na parang bato ang yosibrik!

- gregbituinjr.

Lamparaw

LAMPARAW

kung walang kuryente'y gamitin natin ang lamparaw
o solar lamp sa Ingles, lamparang gamit ay araw
dapat paghandaan anumang sakunang dumalaw
harapin natin kahit ang nagbabagong pananaw

sa Asya, pangalawa tayong mahal ang kuryente
mabuting magpalit na't mag-renewable energy
alagaan ang kalikasan, sa bayan magsilbi
murang kuryente na ang hangad ng nakararami

isa lang itong lamparaw sa ating magagamit
na malaking maitutulong sa panahong gipit
may ilawan ka na sa gabing madilim ang langit
saanman magpunta'y madali mo itong mabitbit

magkaroon ng lamparaw ay ating pag-ipunan
nang sa oras ng kagipitan ay may kahandaan

- gregbituinjr.

Ang payo ng matatandang tibak

halina't pag-aralan natin ang lipunan
payo ito ng maraming matandang tibak
aralin bakit may mahirap, may mayaman
bakit kayraming gumagapang sa lusak

halina't pag-aralan din ang kalikasan
bakit tumataas na ang sukat ng dagat
bakit nagbabagong klima'y di mamalayan
bakit sa nangyayaring ito'y di pa mulat

ang unang tungkulin ng tibak ay matuto
pag-aralan ang kapaligiran, magsuri
ang bawat tibak muna'y maging edukado
sapagkat sila ang magtatanim ng binhi

binhi ng pagbabago tungong sosyalismo
pati pagpawi ng pribadong pag-aari
na siyang sanhi ng paghihirap ng tao
halina't organisahin ang ating uri

organisahin na ang manggagawa't dukha
upang ang bawat isa'y nagkakapitbisig
uring manggagawa, hukbong mapagpalaya
magkaisa upang baguhin ang daigdig

- gregbituinjr.

Ang upos at kabulukan, ayon sa isang paham

ANG UPOS AT KABULUKAN, AYON SA ISANG PAHAM

paano ba tumira sa dagat ng upos?
tiyak ang pamumuhay mo'y kalunos-lunos
papatianod na lang ba tayo sa agos?
at mabubuhay sa mundong parang busabos?

pangatlo ang upos sa basura sa dagat
at sa upos, isda't balyena'y nabubundat
bakit basurang upos ay ikinakalat?
ng mga walang awang kung saan nagbuhat

minsan, dagat ng basura'y ating lingunin
kaya ba nating linisin ang dagat natin?
kung hindi'y paano ang wasto nating gawin?
upang isda, upos na ito'y di makain

noon, sa aplaya'y nakatitig ang paham
at kanyang nausal habang mata'y malamlam:
"Bulok ang mga taong walang pakialam.
Subalit mas bulok ang walang pakiramdam."

- gregbituinjr.

Huwag itayo ang Kaliwa Dam!

Kuha ang litrato mula sa facebook page ng Stop Kaliwa Dam Network

HUWAG ITAYO ANG KALIWA DAM!

Daigdigang Araw ng mga Katutubo ngayon
at ang pamahalaa'y ating ngayong hinahamon:
kumilos na para sa susunod na henerasyon
itigil ang Kaliwa Dam, tuluyan nang ibaon!

ang paggawa ng dam ay planong pondohan ng Tsina
di naman gobyerno ang magbabayad kundi masa
sa katutubo't taas-kamaong nakikiisa
kaming narito'y kasama n'yo sa pakikibaka

aba'y papayag pa ba tayong mabaon sa utang
bansa'y baon na sa utang, mababaon na naman
bakit ba gigil na gigil silang itayo ang dam
damuho silang sa buhay ay walang pakialam

mga kapatid na katutubo'y nangangalaga
sa kanilang lupaing ninuno'y nag-aaruga
kalikasan ay buhay, di dapat mapariwara
huwag itayo ang dam, sa kanila ito'y sumpa

- gregbituinjr.

* Nilikha ang tula at binasa sa rali sa harap ng Department of Environment and Natural Resources (DENR) sa Visayas Ave., QC, umaga ng Agosto 9, 2019, kasabay ng paggunita sa International Day of the World's Indigenous People. Kasama sa pagkilos ang mga grupong Stop Kaliwa Dam Network, Save Sierra Madre Network Alliance, ALMA DAM, SUKATAN, SAGIBIN, PAKISAMA, ALAKAD, Freedom from Debt Coalition (FDC), Philippine Movement for Climate Justice (PMCJ), CEED, Alyansa Tigil Mina (ATM), LILAK, Piglas Kababaihan, Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), Haribon Foundation, atbp.

Kung ako'y malalayo sa kilusang masa

kung ako'y malalayo sa kilusang masa
ang mararamdaman ko'y di na ako tao
lalo na't ako'y magtatatlong dekada na
bilang aktibistang may dangal at prinsipyo

ang tulad ko'y sagad-sagaring aktibista
tinatanganan ang karapatang pantao
lumalaban sa tuso't mapagsamantala
kalaban ng mapang-api't mapang-abuso

sa mga manggagawa'y nakipagkaisa
upang mapalitan na ang kapitalismo
uring manggagawa'y ating mga kasangga
sa pangwawasak sa pag-aaring pribado

dapat mga manggagawa'y maorganisa
at matayo ang sarili nilang gobyerno
sa pagtindig nila'y sasamahan ko sila
upang itatag ang sistemang sosyalismo

- gregbituinjr.

Halina't makibaka, huwag matakot sa ulan

umuulan na naman, habang sa rali'y papunta

mabuti na lang, may sumbrero't dyaket akong dala

dahil sa komitment at isyu'y kasama ng masa

kahit na umuulan, tuloy sa pakikibaka

sumuong man sa ulan, patuloy kami sa rali

upang dalhin sa kinauukulan ang mensahe

dapat pababain nila ang presyo ng kuryente

dapat maging polisiya'y renewable energy

may mahal na kuryente sa Asya'y pangalwa tayo

mula pa planta ng coal ang mga kuryenteng ito

napakaruming kuryente, kaytaas pa ng presyo

aba'y mag-renewable energy na dapat tayo

halina't makibaka, huwag matakot sa ulan

at patuloy nating paglingkuran ang sambayanan

- gregbituinjr.

* Nilikha ang tulang ito habang papunta ng rali sa Department of Energy (DOE) sa Bonifacio Global City (BGC), Agosto 7, 2019. Kasama sa pagkilos na ito ang mga grupong Power for People Coalition (P4P), Sanlakas, Metro Manila Vendors Alliance (MMVA), Center for Ecology, Environment and Development (CEED), Piglas-Kababaihan, Oriang, Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), at Philippine Movement for Climate Justice (PMCJ).

Kumilos ka, dukha

KUMILOS KA, DUKHA

dukha'y mahirap na nga
ay patunga-tunganga
kumilos ka na, dukha
bago mapariwara

halina't magsibangon
bansang ito'y iahon
ang tikatik na ambon
baka unos paglaon

ang dukha'y naging sawi
dahil sa hari, pari
at elitistang uri
silang kamuhi-muhi

ang pari pag nangusap
mapalad ang mahirap
huwag ka nang magsikap
may langit kang pangarap

kaya may hari dahil
diyus-diyusang sutil
sa lupa kunwa'y anghel
ngunit sa masa'y taksil

kunwa'y may dugong bughaw
silang mga bakulaw
na sa mundong ibabaw
ay naghaharing bangaw

may iba silang mundo
daigdig ng hunyango
pulos pera't maluho
at budhi'y mababaho

burgesyang talusaling
ang sa mundo'y umangkin
mga dukha'y alipin
sa sariling lupain

dahil may panginoon
kayraming panginoon
dapat ibagsak iyon
at bayan ay ibangon

dukha, mag-aklas ka na
ibagsak ang burgesya
tayo'y maghimagsik na
baguhin ang sistema

- gregbituinjr.
* nalathala sa pahayagang Taliba ng Maralita, publikasyon ng KPML (Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod), isyu ng Agosto 1-15, 2019, p. 20

Soneto sa charger

SONETO SA CHARGER

"Bumili ka ng sarili mong charger," ang payo ko
sa isang kasamang pulos panghihiram ang bisyo
sabagay, wala ring pera ang pultaym na tulad ko
pakikisama na lang, huwag lang maaabuso

kaysa manghiram, mabuti nang may sariling gamit
dahil may charger kang sarili'y di na mangungulit
kung may sariling charger, di ka na mangangalabit
sa mga tawag at text, ulo'y di na mag-iinit

sadyang kayhirap naman kung malolobat ang selpon
baka maraming kumokontak sa umaga't hapon
pag walang lod, pag lobat, di ka agad makatugon
kaya sa pambili ng charger, dapat kang mag-ipon

kung kailangan mo ng charger, bumili ka naman
huwag kang umasang lagi kang may mahihiraman

- gregbituinjr.

Palaban ang aktibista

PALABAN ANG AKTIBISTA

“Kaysa isang katawang malaya na may kaluluwang alipin, ibig ko pa ng isang katawang busabos na may kaluluwang malaya.” – Lázaro Francisco (1898-1980)

palaban tulad ni Spartacus ang aktibista
nagsasakripisyo man, tuloy sa pakikibaka
kaysa obrerong di mulat sa loob ng pabrika
na para sa sweldo'y alipin ng kapitalista

may mukhang malaya ngunit diwa pala'y alipin
di maisip na nambubusabos ay palayasin
may kayod-kalabaw subalit nagsusuri na rin
kung paanong bayang sawi'y kanilang palayain

tinatahak ng aktibista'y bihirang daanan
pagkat pagbabagong mithi'y madawag na larangan
pagkat pakikibaka'y masalimuot na daan
pagkat ang tinatahak ay maputik na lansangan

di dapat maging alipin ang isip, puso't gawa
kundi makibaka tayo patungo sa paglaya

- gregbituinjr.

Maralita raw ang nagdudumi sa mga ilog

maralita raw ang nagdudumi sa mga ilog
ilog raw ay sa mga basura pinalulubog
papayag ka bang maralita'y diyan mapabantog
pagkat walang disiplina't laging patulog-tulog

lagi nilang pinagbibintangan ang maralita
sanhi raw sila ng pagdumi ng ilog, pagbaha
mangmang daw kasi't walang pakialam itong dukha
silang madaling masisi, iba man ang maygawa

O, maralita, payag ka bang laging sinisisi?
ikaw lang kasi ang nakita nilang bulnerable
madaling sisihin pagkat buhay mo'y miserable
dukha'y mababa raw ang pagkatao't walang silbi

bumangon ka, maralita, tirisin ang gahaman
lumaban ka, dukha't inyong baguhin ang lipunan

- gregbituinjr.

Mga Lider-Maralita

MGA LIDER-MARALITA

mga lider-maralita'y dapat maging matatag
nang di makimi sa demolisyon, bagkus pumalag
mga pandarahas sa kanila'y dapat mabunyag
ang mawalan ng bahay ay isdang pupusag-pusag

kayhirap kung dukha'y isdang mawawalan ng hasang
dahil ba maralita'y basta na lang tinotokhang?
dahil ba sila'y dukha, ang tingin agad ay mangmang?
dahil ba mahirap, madali silang nalilinlang?

magkaisa, magtulungan laban sa demolisyon
walang mang-iiwan, magtatag ng organisasyon
bawat isa'y mag-usap at makipag-negosasyon
ipagtagumpay ang laban hanggang sa relokasyon

pampublikong pabahay, maralita'y nais ito
pabahay ay karapatan, huwag gawing negosyo
ang dapat mangasiwa ng pabahay ay gobyerno
dukha'y uupa lang ayon sa kakayahan nito

dapat matatag ang mga lider ng maralita
sila'y makipagkaisa sa uring manggagawa
kalunus-lunos man ang lagay, di dapat lumuha
sila'y tumindig nang sa lipunang ito'y lumaya

- gregbituinjr.
* Nilikha sa pulong ng Pambansang Konseho ng mga Lider (National Council of Leaders) ng Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML) na naganap noong Agosto 2-4, 2019

Pag-iinit ng mundo

PAG-IINIT NG MUNDO

sa climate change, anang dalawang tagapagsalita

ang kondisyong pag-iinit ng mundo'y lumalala

tumataas na ang sukat ng dagat, nagbabaha

nangyayari sa hinaharap ay di matingkala

anong ating gagawin kung mga isla'y lulubog?

may ahensya ba o bansang dapat tayong dumulog?

paglutas sa climate change ba'y kanino iluluhog?

may magandang mundo pa ba tayong maihahandog?

coal-fired power plants ba'y patuloy pa sa operasyon?

kumpetisyon pa rin ba imbes na kooperasyon?

ang problema ba'y kapitalistang globalisasyon?

na tubo ang una, kalikasan man ay mabaon

di lang isyung ekolohikal kundi pulitikal

ang kundisyon ng klima sa ating mundo'y marawal

kalunus-lunos, buhay ay tila di magtatagal

maaliwalas na umaga pa kaya'y daratal?

- gregbituinjr.

* Nilikha habang tinatalakay ng Philippine Movement for Climate Justice (PMCJ) ang usapin ng nagbabagong klima sa ikalawang araw ng pagpupulong ng Pambansang Konseho ng mga Lider (National Council of Leaders) ng Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod) na naganap noong Agosto 2-4, 2019

Nagbabagong klima

NAGBABAGONG KLIMA

tag-ulan na naman, di ako agad makauwi

basang-basa sa ulan, tila ako'y ibong sawi

naglutangang dagat ng basura'y nakakadiri

naglalakad sa baha kahit ito'y hanggang binti

tumataas na ang sukat ng dagat sa aplaya

pati matataas na lugar ay binabaha na

dahil ba sa basura, imburnal ay nagbabara?

o ito'y dinulot na ng pagbabago ng klima?

saan na humahapon ang mga langay-langayan?

puno ba sa lungsod ay mawawala nang tuluyan?

agila pa ba'y nakalilipad sa kalawakan?

ang nagbabagong klima ba'y di na makakayanan?

aba'y ngingiti pa kaya ng maganda ang langit?

bakit ba ang panahon ay lagi nang nagsusungit?

anong mga polisiya ang dapat pang igiit?

nang nagbabagong klima'y hinay-hinay sa pagbirit

umuulan na, nais ko nang umuwi ng bahay

sa klimang nagbabago'y paano pa mapalagay?

sa darating na panahon, paano mabubuhay?

kung sa nagbabagong klima'y di tayo makasabay

- gregbituinjr.

* Nilikha habang tinatalakay ng Philippine Movement for Climate Justice (PMCJ) ang usapin ng nagbabagong klima sa ikalawang araw ng pagpupulong ng Pambansang Konseho ng mga Lider (National Council of Leaders) ng Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod) na naganap noong Agosto 2-4, 2019

Buhong

BUHONG

nawawala ang kakisigan pag nagiging buhong
lumalaki ang ulong parang apoy na panggatong
sikat at hinahangaan, iyon pala'y ulupong
sa kanila'y anong nangyari't sa droga ba'y lulong

nanggahasa ng dilag yaong sikat at mayaman
kaybining binibini'y kanilang pinaglaruan
ang akala yata'y kayang bilhin ang katarungan
na mga huwes at saksi'y kaya nilang bayaran

di dapat babuyin ng mga buhong ang hustisya
at di dapat manggahasa ng sinumang dalaga
dapat lang silang managot pagkat may krimen sila
huwag tayong papayag paglaruan ang hustisya

oo, nanggaling man sa putik ang ginto't dyamante
dapat igalang ng sinuman ang mga babae
gawin ang makatarungan upang di ka magsisi
ang nahatulan sa krimen ay higit pa sa tae

- gregbituinjr.

Soneto sa payong

SONETO SA PAYONG

ayokong bumili ng payong, laging nawawala
pagkat nang pinatutuyo ko lalo't ito'y basa
sa daming iniisip, pag umalis naiiwan
matatandaan ko na lamang pag biglang umulan
kaya maigi pang mag-dyaket na lang at sumbrero
pagkat mabasa man, nailalagay ko sa bag ko
kaysa payong pag nabasa, iyong patutuyuin
at sa pag-alis, maiiwan ng malilimutin
pag kailangan ng iba, sila'y may magagamit
madalas di na naibabalik, aba'y kaysakit
ilang beses na bang nakawala ako ng payong
ilang beses na bang sa ulan ako'y sumusuong
kaya maiging mag-dyaket at sumbrero na lang
kaysa magpayong at mawalan, aba ito'y sayang
- gregbituinjr.